شبکه‌های اجتماعی و افت تمرکز کودکان؛ نتیجه پیگیری ۸ هزار کودک

به گزارش بازرگانی خبرگزاری مهر، دفتر مشق باز است، مداد روی میز مانده و کودک برای چندمین بار سراغ گوشی می‌رود. مادر می‌گوید: «برای دیدن فیلم حواست جمع است، به مشق که می‌رسد خسته می‌شوی؟» این صحنه، نمونه‌ای فرضی از موقعیتی آشناست؛ جایی که نگرانی درباره نمره و تکلیف، به بحث بر سر تنبلی، لجبازی یا بیش‌فعالی می‌رسد.

اما از روی همین رفتار نمی‌توان تشخیص گذاشت. اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی، یا ADHD، با یک عصر بی‌حوصلگی مشخص نمی‌شود. برای والدینی که درباره درمان بیش فعالی جست‌وجو می‌کنند، بررسی سابقه حواس‌پرتی، تکانشگری، کیفیت خواب و عملکرد تحصیلی اهمیت دارد. ارزیابی روانپزشکی کودک و نوجوان، همراه با گزارش والدین و معلم، کمک می‌کند مشکل توجه از اضطراب، اختلال خواب یا مشکلات یادگیری تفکیک شود.

پژوهش ۸ هزار نفری چه می‌گوید؟

محققان مؤسسه کارولینسکا و همکاران آمریکایی آنان، ۸٬۳۲۴ کودک را از حدود ۹ تا ۱۰ سالگی، چهار سال پیگیری کردند. کودکان درباره استفاده از رسانه‌های دیجیتال گزارش می‌دادند و والدین، نشانه‌های رفتاری آنان را ارزیابی می‌کردند. مقاله این پژوهش در شماره سال ۲۰۲۶ مجله «Pediatrics Open Science» منتشر شده است.

نتیجه، تفاوتی قابل‌توجه داشت: استفاده بیشتر از شبکه‌های اجتماعی با افزایش تدریجی علائم بی‌توجهی همراه بود؛ اما پژوهشگران برای تماشای تلویزیون و ویدئو یا بازی‌های ویدئویی، ارتباط مشابهی پیدا نکردند. اندازه اثر در سطح فردی کوچک بود و افزایش رفتارهای بیش‌فعالانه و تکانشی نیز در این بررسی مشاهده نشد.

بنابراین، جمله «گوشی بچه‌ها را بیش‌فعال می‌کند» نتیجه این تحقیق نیست. مطالعه، ارتباط میان دو موضوع را نشان می‌دهد و به‌تنهایی علت‌ومعلول را ثابت نمی‌کند. همچنین یافته‌های آن، حکم بی‌ضرربودن بازی و تلویزیون یا آماری درباره کودکان ایرانی نیست.

برای خواندن خبرهای مشابه، سه سؤال کمک‌کننده است: پژوهش روی چه کسانی انجام شده، دقیقا چه چیزی اندازه‌گیری شده و نتیجه درباره «نشانه» است یا «تشخیص»؟ در این مطالعه، افزایش بی‌توجهی را نباید با افزایش تعداد کودکانی که پزشک برایشان تشخیص ADHD گذاشته، یکی دانست. این دو، دقیقا خبر یکسانی نیستند.

مسئله فقط تعداد ساعت‌ها نیست

تورکل کلینگبرگ، استاد علوم اعصاب شناختی مؤسسه کارولینسکا، در توضیح سازوکار احتمالی این ارتباط گفته است: «شبکه‌های اجتماعی با حواس‌پرتی مداوم، در قالب پیام‌ها و اعلان‌ها، همراه‌اند.»

برای خانواده، پرسش کاربردی این است: کودک با گوشی چه می‌کند و چه چیزی مرتب کارش را قطع می‌کند؟ شرکت در کلاس آنلاین، گفت‌وگو با مادربزرگ و جابه‌جاشدن میان ویدئوهای کوتاه، فعالیت‌های یکسانی نیستند. اگر همه را زیر عنوان «دو ساعت گوشی» بنویسیم، بخشی از مسئله دیده نمی‌شود.

از طرف دیگر، ماندن طولانی پای یک سرگرمی، به‌تنهایی آزمون سالم‌بودن توجه نیست؛ همان‌طور که رهاکردن تکلیف هم تشخیص ADHD محسوب نمی‌شود. برای قضاوت، باید رفتار کودک در موقعیت‌های مختلف و تأثیر آن بر زندگی روزمره بررسی شود.

این رفتارها را چطور دقیق‌تر ببینیم؟

جدول زیر راهنمای ثبت مشاهده است، نه ابزار تشخیص. هدف، تبدیل جمله‌هایی مانند «اصلا حواسش نیست» به اطلاعاتی مشخص برای گفت‌وگو با معلم یا متخصص است.

پیش از بحث بعدی، یک هفته یادداشت بردارید

برای داشتن تصویری روشن‌تر، می‌توان یک هفته مشاهدات خانه را ثبت کرد. این بازه، پیشنهاد عملی برای مرتب‌کردن اطلاعات است؛ نه آزمایشی علمی برای تأیید یا رد بیش‌فعالی. اگر مشکل جدی است، جمع‌آوری یادداشت نباید مراجعه را عقب بیندازد.

نوع استفاده را بنویسید: بازی، تکلیف اینترنتی، پیام‌رسان یا تماشای ویدئو؛ ساعت شروع و پایان هرکدام را جدا ثبت کنید.

موقعیت را مشخص کنید: کودک پیش از غذا، بعد از مدرسه یا نزدیک خواب سراغ گوشی رفته است؟ همان روز چقدر خوابیده بود؟

رفتار قابل‌مشاهده بنویسید: به‌جای «خیلی حواس‌پرت بود»، ثبت کنید برای تمام‌کردن یک تمرین چند بار به یادآوری نیاز داشت.

از معلم سؤال مشخص بپرسید: آیا دستورهای چندمرحله‌ای را فراموش می‌کند؟ تکالیف را نیمه‌کاره می‌گذارد؟ مشکل در چه موقعیت‌هایی بیشتر دیده می‌شود؟

ثبت را به بازخواست تبدیل نکنید. به کودک بگویید می‌خواهید بفهمید چه چیزی درس‌خواندن را برایش سخت می‌کند. مقایسه او با خواهر، برادر یا همکلاسی، اطلاعات تازه‌ای درباره علت مشکل به دست نمی‌دهد.

مثلا به‌صورت فرضی بنویسید: «سه‌شنبه، پس از مدرسه؛ تکلیف ریاضی با پنج بار یادآوری تمام شد؛ شب قبل دیر خوابیده بود.» اگر فردای آن روز وضعیت فرق کرد، همان تفاوت را ثبت کنید. قرار نیست از چند یادداشت نتیجه پزشکی بگیرید؛ فایده دفترچه این است که هنگام مراجعه، مثال مشخص دارید و گفت‌وگو به خاطره آخرین دعوای خانه محدود نمی‌شود.

قانون گوشی باید برای بزرگ‌ترها هم باشد

آکادمی اطفال آمریکا در راهنمای برنامه رسانه‌ای خانواده، خاموش‌کردن اعلان‌ها و پخش خودکار، استفاده از یک صفحه‌نمایش در هر زمان و تعیین موقعیت‌های بدون صفحه‌نمایش را پیشنهاد می‌کند؛ از جمله هنگام تکلیف، غذاخوردن و پیش از خواب.

اجرای این توصیه‌ها می‌تواند با توافقی ساده شروع شود: هنگام انجام تکلیف، گوشی در محل مشخصی بیرون از دسترس باشد و برای استفاده بعدی، زمان روشنی تعیین شود. برای کودکی که با گوشی آموزش می‌بیند، لازم است استفاده درسی از سرگرمی جدا شود.

والدی که کنار سفره مدام پیام‌هایش را بررسی می‌کند، برای اجرای همان قانون با مقاومت بیشتری روبه‌رو خواهد شد. برنامه خانواده باید برای بزرگ‌ترها هم تعهد ایجاد کند و برای بازی، حرکت و گفت‌وگوی حضوری جا بگذارد.

چه زمانی ارزیابی را عقب نیندازیم؟

بر اساس توضیح مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا، در تشخیص ADHD به ماندگاری علائم، حضور آنها در بیش از یک محیط و اختلال در عملکرد توجه می‌شود. در معیارهای تشخیصی، تداوم دست‌کم شش‌ماهه مطرح است؛ اما خانواده نباید برای کمک‌گرفتن، شش ماه صبر کند.

وقتی مشکل توجه به یادگیری، روابط یا کارهای روزمره آسیب می‌زند، گفت‌وگو با متخصص ارزش دارد. کمترشدن حواس‌پرتی پس از تنظیم استفاده از گوشی، ADHD را رد نمی‌کند؛ باقی‌ماندن مشکل هم آن را ثابت نمی‌کند. یادداشت‌های خانه و گزارش مدرسه، شروع دقیق‌تری برای این گفت‌وگو هستند.

پرسش بعدی خانواده می‌تواند این باشد: «چه کمکی لازم دارد تا کارش را تمام کند؟» پاسخی که از مشاهده دقیق به دست می‌آید، برای تصمیم بعدی مفیدتر از بحث تکراری بر سر مقصربودن کودک یا گوشی است.

منابع

پژوهش اصلی: Digital Media, Genetics, and Risk for ADHD Symptoms in Children؛ مجله Pediatrics Open Science، سال ۲۰۲۶؛ شناسه DOI: 10.1542/pedsos.2025-000922.

گزارش مؤسسه کارولینسکا: Using social media may impair children’s attention؛ همراه با توضیح تورکل کلینگبرگ.

راهنمای مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا: Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: What You Need to Know.

راهنمای مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری آمریکا: Diagnosing ADHD.

راهنمای آکادمی اطفال آمریکا: How to Make a Family Media Plan؛ به‌روزرسانی ژانویه ۲۰۲۶.

این مطلب، یک خبر آگهی بوده و خبرگزاری مهر در محتوای آن هیچ نظری ندارد.